Nhằm đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học, Tổ Ngữ văn Trường THCS Phan Đình Phùng đã triển khai chuỗi hoạt động sinh hoạt chuyên môn với chuyên đề “Phát triển tư duy phản biện cho học sinh THCS trong dạy học môn Ngữ văn”. Chuyên đề được cụ thể hóa thông qua hai tiết dạy minh họa ở khối 7 và khối 8, do cô Lương Thị Ái và cô Nguyễn Thị Thanh Thanh thực hiện.
Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, việc hình thành cho học sinh năng lực tư duy độc lập, biết phân tích, đánh giá và trình bày quan điểm cá nhân có căn cứ là một yêu cầu quan trọng. Đối với môn Ngữ văn, học sinh không chỉ cần hiểu nội dung văn bản mà còn phải biết đặt câu hỏi, tìm kiếm bằng chứng, lí giải vấn đề, đánh giá các cách nhìn nhận khác nhau và vận dụng những điều đã học vào thực tiễn cuộc sống. Xuất phát từ yêu cầu đó, chuyên đề hướng đến việc đưa các hoạt động phát triển tư duy phản biện trở thành một phần thiết thực trong quá trình dạy học.
Hai tiết dạy minh họa – Hai cách tiếp cận, cùng hướng đến phát triển tư duy phản biện
Ngày 17/10/2026, cô Lương Thị Ái (nhóm Ngữ văn 7) thực hiện tiết dạy minh họa văn bản “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” – Nguyễn Ngọc Thuần, thuộc chủ điểm Cội nguồn yêu thương.
Tiết học được thiết kế với nhiều hoạt động học tập nhằm khuyến khích học sinh bày tỏ cảm nhận riêng, biết lựa chọn chi tiết làm căn cứ và tôn trọng những cách cảm nhận khác nhau.
Ngay từ hoạt động khởi động, thông qua việc xem phim ngắn Người mẹ gù, học sinh được yêu cầu lựa chọn một chi tiết gây ấn tượng nhất và lí giải nguyên nhân. Câu hỏi gợi mở về những chi tiết khác nhau mà các bạn lựa chọn đã tạo cơ hội để các em nhận ra rằng cùng một câu chuyện, mỗi người có thể có những cảm nhận riêng. Điều quan trọng là biết giải thích cảm nhận của mình bằng những chi tiết cụ thể và lắng nghe cách nhìn nhận của người khác.
Đặc biệt, trong hoạt động đọc văn bản, giáo viên tổ chức cho học sinh đọc trực tiếp, kết hợp nghe AI đọc cùng một đoạn văn để so sánh, đánh giá. Dựa trên bảng tiêu chí về phát âm, nhịp điệu, ngữ điệu, cảm xúc và tâm hồn, học sinh lựa chọn cách đọc mà mình đánh giá cao, đồng thời chỉ ra biểu hiện cụ thể để lí giải nhận xét. Hoạt động này không chỉ rèn luyện kĩ năng đọc mà còn giúp các em bước đầu hình thành năng lực đánh giá dựa trên tiêu chí và bằng chứng.
Bên cạnh đó, các hoạt động thảo luận nhóm đôi, sắp xếp tranh theo trình tự sự việc, trả lời câu hỏi suy luận và trao đổi về cách hiểu trong văn bản đã tạo điều kiện để học sinh chủ động khám phá nội dung, kiểm chứng nhận định và điều chỉnh ý kiến sau khi lắng nghe bạn. Qua đó, bài học góp phần bồi đắp tình yêu thương, sự trân trọng những điều giản dị trong cuộc sống, đồng thời rèn luyện khả năng trao đổi một cách xây dựng và tôn trọng sự khác biệt.
Tiếp nối chuỗi chuyên đề, ngày 31/10/2026, cô Nguyễn Thị Thanh Thanh (nhóm Ngữ văn 8) thực hiện tiết dạy minh họa văn bản “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” – Hồ Chí Minh.
Nếu tiết dạy ở khối 7 chú trọng giúp học sinh hình thành những biểu hiện ban đầu của tư duy phản biện thông qua việc nêu cảm nhận, lựa chọn chi tiết và đánh giá dựa trên tiêu chí thì tiết dạy ở khối 8 tiếp tục phát triển năng lực ấy ở mức độ cao hơn: phân tích, đánh giá hệ thống lập luận và sức thuyết phục của văn bản nghị luận.
Điểm nhấn của tiết dạy là việc rèn cho học sinh thói quen tìm kiếm và sử dụng bằng chứng từ văn bản. Thông qua phiếu học tập, học sinh xác định những lí lẽ, bằng chứng làm sáng tỏ nhận định “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước”, đồng thời nhận xét cách tác giả lựa chọn, sắp xếp bằng chứng. Không chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm thông tin, các em còn được yêu cầu giải thích bằng chứng góp phần làm sáng tỏ luận điểm như thế nào.
Một điểm mới đáng chú ý là giáo viên hướng dẫn học sinh trình bày ý kiến theo khung Y–B–L (Ý kiến – Bằng chứng – Lí giải). Với cách tiếp cận này, khi đưa ra một nhận xét, học sinh cần nêu rõ quan điểm, lựa chọn bằng chứng phù hợp và giải thích vì sao bằng chứng ấy làm sáng tỏ ý kiến của mình. Đây là cách làm thiết thực giúp các em rèn luyện khả năng suy nghĩ độc lập, diễn đạt rõ ràng và lập luận chặt chẽ.
Bên cạnh đó, hệ thống câu hỏi trong tiết học được xây dựng theo hướng phát triển tư duy từ tìm hiểu, khám phá đến phân tích, đánh giá và vận dụng. Những câu hỏi như: “Căn cứ vào những lí lẽ, bằng chứng khách quan nào mà tác giả khẳng định ‘Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước’?” hay “Theo em, những yếu tố nào đã góp phần làm nên sức thuyết phục của văn bản?” đã tạo cơ hội để học sinh chủ động tìm kiếm căn cứ, đưa ra nhận xét và lí giải quan điểm của bản thân.
Để nâng cao hiệu quả hoạt động học tập, giáo viên còn sử dụng bảng kiểm đánh giá hoạt động nhóm với các tiêu chí cụ thể về lựa chọn bằng chứng, giải thích sức thuyết phục, trình bày ý kiến và phản hồi có căn cứ. Qua đó, học sinh có cơ sở để tự đánh giá, nhận xét sản phẩm của bạn; giáo viên cũng thuận lợi hơn trong việc theo dõi, ghi nhận và hỗ trợ quá trình học tập của các em.
Lan tỏa tinh thần đổi mới qua hoạt động sinh hoạt chuyên môn
Thông qua hai tiết dạy minh họa, có thể nhận thấy sự vận dụng chuyên đề được triển khai linh hoạt, phù hợp với đặc trưng thể loại văn bản và yêu cầu cần đạt của từng khối lớp. Từ việc khuyến khích học sinh nêu cảm nhận, lựa chọn chi tiết và lí giải ý kiến ở khối 7 đến việc phân tích bằng chứng, đánh giá sức thuyết phục của lập luận ở khối 8, các hoạt động đều hướng đến mục tiêu chung: giúp học sinh biết suy nghĩ độc lập, trình bày quan điểm có căn cứ và tiếp nhận ý kiến khác biệt một cách tích cực.
Sau các tiết dạy minh họa, giáo viên trong tổ cùng trao đổi, thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm về việc xây dựng hệ thống câu hỏi phát triển tư duy, lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động phù hợp, hướng dẫn học sinh trình bày ý kiến có căn cứ và sử dụng công cụ đánh giá hiệu quả. Những ý kiến trao đổi góp phần nhìn nhận rõ hơn hiệu quả của các biện pháp được vận dụng, đồng thời mở ra những hướng điều chỉnh, bổ sung để việc triển khai chuyên đề đạt kết quả thiết thực hơn.
Đặc biệt, việc phát triển tư duy phản biện trong hoạt động đọc hiểu còn có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hình thành kĩ năng viết văn nghị luận. Khi biết tìm kiếm bằng chứng, phân tích lí lẽ, đánh giá sức thuyết phục của một văn bản, học sinh sẽ có nền tảng để xây dựng luận điểm, lựa chọn dẫn chứng và bảo vệ quan điểm của chính mình trong bài viết.
Chuỗi hoạt động sinh hoạt chuyên môn với chuyên đề “Phát triển tư duy phản biện cho học sinh THCS trong dạy học môn Ngữ văn” không chỉ là dịp để giáo viên nghiên cứu, trao đổi và chia sẻ kinh nghiệm mà còn thể hiện tinh thần chủ động đổi mới, sáng tạo trong giảng dạy của Tổ Ngữ văn Trường THCS Phan Đình Phùng. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học, hướng đến mục tiêu hình thành những học sinh biết tư duy độc lập, có khả năng lập luận, biết lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và có trách nhiệm với những quan điểm của bản thân.
Đổi mới từ mỗi giờ dạy – Phát triển tư duy từ mỗi bài học – Đồng hành cùng học sinh trên hành trình khám phá tri thức!
